De Z-verpleging
Zwakzinnigenzorg
Mensen met een verstandelijke beperking zijn lange tijd ‘zwakzinnig’ genoemd. Het is nog altijd een kwetsbare groep die moeilijk voor zichzelf kan zorgen. Vóór de tweede helft van de negentiende eeuw vingen vooral familie of religieuze instellingen deze mensen op. Aan degenen die een gevaar voor zichzelf en hun omgeving vormden, boden zogenoemde dolhuizen onderdak. Hierbij was ‘bewaring’ het uitgangspunt. In de loop van de negentiende eeuw ontstonden geneeskundige gestichten voor psychiatrisch patiënten. Daar vonden ook mensen met een verstandelijke beperking een onderkomen. Het verplegend personeel in deze gestichten moest zachtmoedig, vriendelijk en tactisch zijn. De gestichten raakten echter vol en daarom pleitten de psychiaters voor aparte opvang van de ongevaarlijke ongeneeslijken, onder wie de mensen met een verstandelijke beperking.
’s Heeren Loo
In 1891 opende de protestante instelling ’s Heeren Loo in Ermelo de poorten. Deze inrichting was als eerste in Nederland specifiek op ‘idioten’ gericht. Snel volgden andere instellingen waar ‘genezing door opvoeding en onderwijs’ centraal stond. Eerst van kinderen en later ook van volwassenen. Orde, rust en regelmaat zorgden voor een evenwichtige leefwijze. De herziening van de Krankzinnigenwet in 1904 maakte vrijwillige opname mogelijk.
Z-opleiding
Tot 1956 was er geen opleiding voor wie zich wilde specialiseren in de verpleging van deze doelgroep. Daarom kozen velen voor de B-opleiding. Maar om het eindexamen te mogen doen, moesten zij eerst twee jaar werken in een psychiatrische instelling. Hierdoor was de doorstroom onder het verplegend personeel in de ‘zwakzinnigeninstellingen’ erg hoog. In 1957 richtte de Inspecteur voor Geestelijke Volksgezondheid, P.J. Piebenga, een driejarige opleiding in zwakzinnigenverpleging op om dit probleem aan te pakken. Deze opleiding kreeg later meer een sociaal-pedagogisch dan een verpleegkundig profiel. In 1978 werd deze Z-opleiding wettelijk erkend. Verpleegkundigen moesten kennis hebben van psychologie en pedagogiek en ze moesten zich actief bezighouden met mensen met een verstandelijke beperking. In 1979 trok de Z-opleiding al meer verpleegkundigen aan dan de B-opleiding.